| Dane osobowe | |
|---|---|
| Imię i nazwisko | Barani Kożuszek (przezwisko) |
| Imię podawane w źródłach | Walenty |
| Data urodzenia | około 1776 (wiek około 30 lat przy śmierci) |
| Miejsce urodzenia | nieznane |
| Data śmierci | 1806 |
| Miejsce śmierci | forteca Spandau |
| Działalność | |
| Rola | żebrak warszawski, postać zaangażowana politycznie |
| Znany z | publicznych manifestacji antyrządowych w 1794 |
Barani Kożuszek to przydomek nadany warszawskiemu żebrakowi, którego działalność polityczna wyróżniła go w stolicy pod koniec XVIII wieku. Jego postać pojawia się w źródłach i w literaturze, a opisy zwyczajów i demonstracji budziły wielkie zainteresowanie współczesnych.
Jak wyglądały jego publiczne wystąpienia i działalność polityczna?
Osiemnastowieczne zapisy podają, że przezwisko otrzymał od jednej z ulubionych piosenek. Był znany z dowcipnych uwag kierowanych do kobiet — zarówno przekupek, jak i dam — oraz z krytykowania zbytków i skąpstwa spotkanych bogatych mieszkańców. Część jego dochodów rzekomo dzielił z innymi żebrakami.
W czasie insurekcji kościuszkowskiej w 1794 zyskał szczególny rozgłos. Na ulicy Miodowej wykonywał widowiska, w których z pomocą małej gilotynki ścinał głowy lalek przedstawiających dygnitarzy uważanych za zdrajców. Pokazy te przyciągały tłumy warszawiaków. Pojawiały się też plotki, że do takich manifestacji miał go nakłonić Klub Hugonistów, czego on nie potwierdził.
Jakie kary go spotkały i gdzie zmarł?
Po upadku powstania demonstracje Baraniego Kożuszka doprowadziły do jego umieszczenia w Domu Poprawy i Pracy Przymusowej w 1794 roku. Tam miał być poddawany chłostom, lecz nie przyznał się do politycznych powiązań. Pod rządami pruskimi trafił do więzienia miejskiego, gdzie zatrudniono go przy robotach tkackich.
W 1806 przewieziono go do fortece Spandau, gdzie wkrótce zmarł. W źródłach podano, że jego wiek przy śmierci wynosił około trzydziestu lat.
Wizerunek i obecność w kulturze
Barani Kożuszek pojawił się na kilku rysunkach Jana Piotra Norblina z końca XVIII wieku; Norblin przedstawił go jako młodego mężczyznę, około dwudziestolatka. Postać ta zainspirowała także pisarzy.
Józef Ignacy Kraszewski napisał powieść zatytułowaną Barani Kożuszek, w której przedstawił bohatera jako człowieka sędziwego. Występuje on także w powieściach Walerego Przyborowskiego (Oblężenie Warszawy) i Władysława Reymonta. Juliusz Gomulicki poświęcił mu szkic "Legenda i prawda o Baranim Kożuszku" (1960).
